Inventarisatie Amsterdamse schoenschrapers

Schoenschrapers zijn metalen rekjes waaraan men de schoenzolen af kan vegen alvorens een huis te betreden. Vuil en slijk worden zo uit het huis geweerd. Ze zijn aan de gevel bevestigd, of worden daarin weggewerkt in een nis.

In Amsterdam zijn ze vrij zeldzaam, in steden als Brussel en Antwerpen zijn er veel meer bekend. De reden voor dit verschil is onduidelijk.

De Amsterdamse exemplaren lijken alleen voor te komen in wijken voor de gegoede middenklasse. Veruit de meeste schrapers zijn te vinden in de buurt rond het Vondelpark. Volgens De Roever (1992) heeft dat te maken met de aanvankelijk modderige omgeving in die buurt. De eerste woonstraten daar, zoals Vondelstraat en P.C. Hooftstraat, waren netjes opgehoogd en verhard, maar dat gold niet voor de zijstraten. Het duurde jaren voordat de gemeente die routes goed begaanbaar maakte. Ook het Vondelpark kon behoorlijk drassig zijn. Na een wandeling door de buurt hadden de pioniers zodoende vaak vieze schoenen. Schrapers waren dan handig om het grofste vuil te verwijderen.

In de P.C. Hooftstraat zijn de meeste schrapers te vinden. Waarschijnlijk zijn er in de loop der jaren veel verdwenen door de sloop van onderpuien ten behoeve van winkels. Vier van de vijf gevallen zijn huizen ontworpen door de uit Antwerpen afkomstige architect Jean Servais.

Het is een negentiende-eeuws verschijnsel. In de twintigste eeuw sterft het uit, wat samenhangt met de komst van minder modderige straten en het verdwijnen van paarden en trek- en straathonden uit het straatbeeld.

Op deze pagina wordt gepoogd een volledige lijst op te stellen van nog aanwezige schoenschrapers in Amsterdam. Ontbreekt er een? Laat het weten in de comments.

Update 8 oktober 2020: Johannes Vermeerstraat toegevoegd.
Update 18 oktober 2020: Marnixstraat toegevoegd.
Update 4 december 2020: Hemonylaan toegevoegd.
Update 5 januari 2021: De Ruijterkade toegevoegd.
Update 22 januari 2021: Weteringschans 110 toegevoegd.
Update 25 januari 2021: Stadhouderskade/Ruysdaelkade toegevoegd.
Update 8 februari 2021: Roemer Visscherstraat 15 toegevoegd.
Update 16 maart 2021: Plantage Middenlaan 36 toegevoegd.
Update 17 maart 2021: Herengracht 446 toegevoegd.
Update 2 april 2021: Hobbemakade 76-77 en Valeriusstraat 39-45 toegevoegd.

Kaart

Lijst

De Ruijterkade 120, gebouw Bestevaer. Kantoor uit 1914 van architect Kanters, in 1929 verbouwd door de gebroeders Baanders. Twee nissen, zonder rekjes. Bijzonder is dat ze min of meer de vorm hebben van het portaal.

Hemonylaan 10-11. Woonhuizen uit 1884; architect onbekend. Twee stuks, zonder rekjes. In de Pijp zijn verder alleen enkele schrapers aan de Stadhouderskade bekend; zie verderop.

Herengracht 446. Patriciërshuis uit 1671, waarvan de stoep enkele keren gewijzigd is, voor zover bekend het laatst begin 19de eeuw. Nis zonder rekje. Op oude foto’s in het Stadsarchief is een omlijsting te zien; die is verdwenen. Afgaand op de gaten naast en boven de nis waren lijst en rekje één stalen geheel.

Herengracht 531-537 . Bankkantoor uit 1902; architect De Man. Twee stuks, met rekjes, aan weerszijden van de deur van nummer 537.

Hobbemakade 76-77, woonhuizen in 1900 ontworpen door H.J. Kruseman. Twee stuks, zonder rekjes.

Jan Luijkenstraat 49. Woonhuis uit 1902; architect Foeke Kuipers. IJzeren rekje naast de deur. Als dit inderdaad een schoenschraper is, dan is het een van de weinige zonder nis.

Jan Luijkenstraat 58. Woonhuis uit 1899, nu een hotel; architect P. van der Vliet. Gedeeltelijk uit het zicht verdwenen door ophoging van de straat.

Jan Luijkenstraat 100-102. Woonhuis uit 1903; architecten Reinders & Van ’t Ende. Twee stuks, een naast elke ingang. Die bij nummer 100 is wellicht later gebruikt als aansluitpunt voor het vullen van een olietank. De andere is dichtgemaakt.

Johannes Vermeerstraat 18. Woonhuis uit 1913; architect Ernst Roest. Aanwezigheid rekje onduidelijk.

Marnixstraat 362-368. Huizen uit circa 1890. Vier portieken, elk met links een schraper, alle vier met rekje.

Oosterpark 26-27. Woonhuizen uit 1899; architect A. Slegers. Twee keer twee stuks, waarvan een nog met rekje, aan weerszijden/ van de portieken.

Paulus Potterstraat 32-38. Woonhuizen uit 1903; architect A. Lubbers. Vier naast de deuren aan de Paulus Potterstraat, en eentje om de hoek in de Van de Veldestraat. Hoefijzervormige nissen, met rekje.

P.C. Hooftstraat 2-10, hoek Stadhouderskade. Woonhuizen uit 1873; architect Jean Servais. Nu een hotel waar ondanks diverse verbouwingen nog 7 nissen te zien zijn. Gedeeltelijk, want de straat is in de loop van de tijd hoger komen te liggen. Twee hebben nog een schraper, de andere zijn dichtgemaakt.

P.C. Hooftstraat 83-93. Architect Jean Servais. Oorspronkelijk woonhuizen uit 1875, nu winkels en een café. Minstens 1 schoenschraper met rekje.

P.C. Hooftstraat 97. Architect Jean Servais. Oorspronkelijk een woonhuis uit 1874, nu een winkel. Twee stuks, dichtgemaakt.

P.C. Hooftstraat 139-161. Woonhuizen uit 1875, ook ontworpen door Jean Servais. Zes stuks, een tussen elk groepje van voordeuren. Een aantal nog met rekje.

P.C. Hooftstraat 167. Woonhuis uit 1877; architect H. Pleiter, ook een veelbouwer in de ‘PC’. Zonder rekje.

Plantage Middenlaan 36. Woonhuis uit 1892, architect G.A. van Arkel. Twee schrapers, links en rechts van het trappetje, beide met een fraai rekje. Bijzonder is ook de omlijsting van de nissen; waarin de vorm van de kap boven de deur lijkt terug te komen.

Prinsengracht 462. Woonhuis uit circa 1860. Zonder rekje.

Roemer Visscherstraat 15. Woonhuis uit 1891, ontworpen door de bouwondernemers Van der Eyk en De Waal. Zonder rekje.

Roemer Visscherstraat 18. Woonhuis uit 1892; architect L. Hartog. Met rekje.

Stadhouderskade 47-48-49, Ruysdaelkade 3-5. Vijf woonhuizen uit 1880, architect vermoedelijk H. Pleiter. Vier nissen, deels verdwenen achter stoeptegels. Waarschijnlijk zijn het zelfs vijf nissen; het kabelkastje bij Ruysdaelkade 3 verbergt vermoedelijk de vijfde nis.

Valeriusstraat 39-45, woonhuizen in 1902 ontworpen door L. Brilleslijper. Twee stuks, zonder rekjes, in schuin aflopende stukken hardsteen.

Van Eeghenlaan 29. Woonhuis uit 1895, architect A. Lubbers. Met rekje.

Van Eeghenstraat 115-125. Rij woonhuizen uit 1902; architect A. Lubbers. Drie exemplaren, bij nummers 115, 117 en 119, allemaal nog met rekje. De schraper bij nummer 115 zit achter een beugel bedoeld om rijwielen aan vast te zetten.

Vondelstraat 13. Villa uit 1881; architect A.L. van Gendt. Half uit het zicht verdwenen door ophoging van de straat.

Weteringschans 110. Woonhuis uit 1891, architect onbekend. IJzeren rekje in het portiek, niet in een nis maar vrijstaand op getordeerde pootjes.

Weteringschans 110

Literatuur

M. de Roever: De Amsterdamse voetveeg. In Maandblad Amstelodamum 3, 1992, pp. 59-67.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *